Tonga

Ngaue 'Ofa

FEKAU’AKI MO E PEACE CORPS

Ko e Peace Corps ko e kupu tau’atäina pe ia ‘o e pule’anga ‘Amelika. Na ‘e fokotu’u eni ‘e John F. Kennedy ‘i he 1961. Ko ‘ene taumu’a ke poupou’i ‘a e melino mo e anga fakakaume’a ‘o fakafou ‘i he ngäue ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ‘Amelika ‘i he ngaahi fonua kehé. Kuo laka lahe ‘i he took 170,000  kuo nau ngäue faka Peace Corps ‘i he ngaahi fonua kehekehe ‘e 136. Talu hono kamata ‘o e Peace Corps, mo e ngäue ‘a e kau Ngäue ‘Ofa mo e kakai ‘i he tapa kehekehe ‘o mämani. ‘Oku feinga ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ke tokoni’i ke fakalakalaka e tukunga mo’ui ‘a e kakai. ‘Oku nau feinga ke fokotu’u ha ngaahi faingamälie fo’ou ma’a e kakai.’Oku nau ako ‘a e lea ‘a e kakai. Lolotonga ‘enau nofo mo ngäue mo e kakai ‘i honau ngaahi taki taha feitu’u ‘oku nau fevahevahe’aki ai mo e kakai ‘a e ngaahi ‘ulungaanga mo e me’a mahu’inga faka-‘Amelika.’Oku nau tokoni’i e kakai ke mahino kiate kinautolu ‘a e kakai ‘Amelika ‘i he fa’ahinga ta’u ‘oku nau ‘i ai, ngaahi matakali mo ‘enau fa’ahinga tui fakalotu. ‘I he’enau foki atu ki ‘Amelika ‘oku nau tokoni ke mahinoange ki he kau ‘Amelika ‘a e toenga ‘o mämani.’Oku fakafou eni ‘i he’enau talanoa’i ‘a e tukufakaholo, ‘ulungäanga fakafonua, lea mo e ngaahi me’a ‘a e kakai. Ko e taumu’a ‘e tolu ‘a e Peace Corps ko e:

1. Ke tokoni ke fakalato ‘a e fiema’u ‘a e ngaahi fonua ki ha kakai kuo  ‘osi teu’i.

2. Ke toe mahino ange ‘a e kakai ‘Amelika ki he kakai ‘oku nau ngäue ki ai.

3. Ke toe mahino ange ‘a e kakai kehe ki he kau ‘Ameliká.

HISITOLIA ‘O E PEACE CORPS TONGA

Na’e fakaafe’i mai ‘e he Pule’anga ‘a e Peace Corps ki Tonga ni ‘i he 1967 Na’e tau mai ‘a e ‘uluaki kulupu ‘i ‘Okatopa ‘o e ta’u ko ia ko e kau faiako ‘e toko 55. Talu mei 1982 mo e meimei toko 100 ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ‘i he fo’i taimi ‘e taha. Ko e toko lahi ko e kau faiako ‘i he lautohi si’i mo e ngaahi ako lotoloto ‘i he ngaahi ‘otu motu, mo e lautohi pule’anga mo e ngaahi kolisi ke kolomu’a ‘o e ngaahi ‘otu motu ‘e tolu. Na’e laka ‘i he vaeua ‘o e kau Ngäue ‘Ofa na’a nau ngäue ‘i Tongatapu, ‘a ia ‘oku lahi taha ai ‘a e ngaahi ako mo e  ‘ofisi fakapule’anga. Na’e tokolahi foki mo e kau Ngäue ‘Ofa na’a nau ngäue ‘i he ngaahi mala’e ‘o e ngoue, ngaahi kautaha mo e potungäue mo’ui.

‘I he 1982, na’e fakatokosi’i ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ki he ‘avalisi ko e toko 35 pe he ta’u , ke fakafaingamälie’i ‘a e kau ngäue ‘a e Peace Corps mo e Pule’anga ke vakai’i ‘a e ngäue ‘a e Peace Corps ki he fakatu’utu’unga ‘o e fakalakalaka. Na’e fakapapau’i ai heni ke toe toko lahiange ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ‘oku ‘ave ki he ngaahi kolo ki ‘uta mo e ngaahi motu, he ko e taafa taha ki he kolomu’a ‘oku ‘ikai a’usia ai ‘a e taumu’a hono ua ‘a e Peace Corps.

‘I he 1982 – 1988 na’e fakatefito ai ‘a e ngäue ki he ako ‘i he ngaahi kolisi ‘i he ngaahi mala’e ‘o e saienisi, fika, tauhi tohi mo e ngäue (industrial arts) Ko e mafuli ko ia ‘o e polokalama ‘o e 1982 na’e ola lelei ‘aupito pea si’isi’i ‘a e foki vave ‘a e kau ngaue. Ko e toe feliuliuaki ‘o e polokalama na’e toe ‘alu hake ai ‘a e tokolahi ki he ‘avalisi ko e toko 50 ‘i he ngaahi ta’u ‘o e 90.

Na’e kamata mei he 1996 ‘a e feinga’i ke ‘ave ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ke mama’o mei he kolom’a. Lahiange ‘a e taumu’a ki he to’utupu mo e ngaahi pisinisi iiki he tukui motu. Hangë ko e anga maheni, ‘e hokohoko atupe ‘a e ngäue ki he ngaahi kolosi ‘i he mala’e ‘o e saianisi, lea fakapalangi, fika mo e komipiuta.

 ‘Oku fakahisitolia he kuo tokolahi hake ‘i he toko 1500 kuo nau ngäue ‘i he ngaahi mala’e kehekehe ‘o e fakalakalaka ‘e 30 ‘o fakalele ‘e he Pule’anga, ngaahi kautaha fakafo’ituitui, mo e ngaahi poloseki ‘a e ngaahi komiuniti taau taha. Kuo ngäue atu ‘a e Peace Corps ki he mala’e ‘o e ako, ngoue mo e toutai, mo’ui, ngaahi kautaha fetokoni’aki mo e kakai fakalukufua.

‘I he lolotonga ni, ko e fu’u tokolahi ‘o e to’utupu (58% kei si’iange he ta’u 25) fakataha mo e tokolahiange ‘o e nofo he ako, si’isi’i ‘o e ngaahi faingamälie ki he ako ngäue, tokolahi e ta’e ma’u ngäue’oku mafola ai ‘a e ta’efiemälie ‘i he to’utupu, lahi e hiki ki kolo, mo e ngaahi me’a fakaloloma fekau’aki mo e  kava malohi mo e faito’o kona tapu, taonakita mo e kë. Ko ia ai, ko e taumu’a ‘a e Peace Corps Tonga ke tokoni’i ‘a e kakai Tonga mo e pule’anga ke fakahoko ha ngaahi ngäue ke langa’i hake ai ‘a e to’utupu. ‘Oku mau faka’amu ke fakahoko eni ‘aki ‘a e:

  • Ngaue ‘a e kau Ngäue ‘Ofa ki he poloseki,  ko hono Faiako’i e Lea, Tohi moe Laukonga Fakapapalangi (ELP)

  • Ngaahi ako mo e ngaahi ako ngäue mo e faingamälie ako fakataukei poto’i ngäue.

  • Hokohoko atu hono fakalahi e ‘ilo ki he founga mo’ui lelei

  • Tokoni’i e ngaahi potungäue, ngaahi ako mo e ngaahi kulupu taautaha he ngaahi feinga ke malu’i  e ‘ätakai mo ngäue fakapotopoto ‘aki e ngaahi koloa fakaenatula.

KOE POLOSEKI KI HONO AKO’I ‘O E LEA, TOHI MOE LAUTOHI FAKAPAPALANGI (ENGLISH LITERACY PROJECT) ‘A E KAU NGAUE’OFA MEI ‘AMELIKA ‘I TONGA (PEACE CORPS TONGA)

‘Oku fakamamafa ‘a e poloseki ko ‘eni ‘i he founga faiako ‘oku faka tefito he fiema’u ‘a e fanau ako (student-centred).

Koe ha e ‘uhinga ‘o e founga faiako ‘oku faka tefito he fiema’u ‘a e fanau ako ?

‘Oku ‘uhinga ‘eni ki hono fakahoko ‘i lokiako ‘e he faiako  ‘a e founga faka faiako ‘oku fakamamafa he ngaahi malohinga ‘o e tamasi’i ako takitaha pea:

    •  ‘oku ne faka’ai’ai mo faka faingofua’i ‘a e fanau ako kenau kau longomo’ui ‘i he   ako.

    • ‘oku ne  faka’ai’ai ke malava ange ‘ae tamasi’i/ta’ahine ako ‘o fakakaukau pe ‘iate ia kae ‘ikai ke fakafalala ‘ata’ata pe he faiako.

    • ‘oku ne  faka’ai’ai ke ne kau he ngaahi ngaue faka kulupu kehekehe mo tautau tokotaha ‘i he lolotonga e kalasi.

    • ‘oku ne faka’ai’ai ke ‘oua tene nofo taha pe ke toutou lau mo ako  ma’uloto ha ngaahi me’a na’e ako’i kene toutou lea ‘aki ‘ata’ata pe, ka kene mahino’i pea mo  kau longomo’ui he toenga e ngaahi ngaue fakaako he lokiako.

Fakatokanga’i ange koe tokotaha ngaue ‘ofa ‘e ngaue ha ‘apiako, ‘oku ‘ikai koe faiako tokotaha pe ia ‘o e lesoni lea fakapapalangi, ‘o hange ‘oku tau anga maheni kiai.

1. Ko ‘ene tefito’i ngaue koe FAIAKO TOKONI (Facilitator) kihe kau faiako ‘oe kalasi 3-6 pea moe Form 1 & Form 2, ‘o ‘ikai koe faiako tokotaha pe ia ‘oe lesoni lea fakapapalangi  Kuo pau ke kaunga faiako ia (co-teach) moe faiako ‘o e lesoni lea fakapapalangi totonu ‘o e kalasi . ‘Oku ‘uhinga ‘eni, ko ‘ene ‘alu atu kihe ‘apiako, ‘oku ‘osi ‘iai pe e faiako takitaha he kalasi ‘o e lesoni lea fakapapalangi, ka ‘e ngaue vaofi ‘aupito ia moe faiako ke tokoni mo poupou lahi kihe faiako .  

2. Koe taimi kotoa pe ‘oku faiako ai e tokotaha ngaue’ofa koe faka’amu ke ‘i ai  e tokotaha faiako totonu ‘oe lesoni lea fakapapalangi kene siofi mo vakai’i e founga faiako ‘ae tokotaha ngaue ‘ofa mona feako’aki mo fetokoni’aki. Koe me’a tatau pe he taimi ‘oku faiako ai e tokotaha faiako totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi, kuo pau pe ke ‘i ai moe tokotaha ngaue’ofa ke tokoni ha taimi pe ‘oku fiema’u ai ‘e he faiako ke tokoni ange he lolotonga ‘o e lele ‘a e kalasI     ‘I he hili ‘ena kalasi , tena siofi pe koe ha e ngaahi founga ne ngaue lelei moha toe me’a ‘e fakalakalaka ange. ‘E toki mavahe pe e ngaue’ofa meiha  kalasi , kapau ‘oku fiema’u ‘e he faiako ‘o e lesoni lea fakapapalangi ke mavahe ia moha ni’ihi mei he kalasi oku fiema’u ha tokoni makehe ma’a kinautolu (slow learners), pea tenau ‘alu leva kihe laipeli o kalasi ai pe koha feitu’u kehe ange. 

3. Koe taha foki hono fatongia mahu’inga ko ‘ene hoko koe resource person kihe kau faiako ‘o e lesoni lea fakapapalangi:  kene tanaki , fakatahataha’i mo fa’u mai ha ngaahi ngaue (activities) ‘oku fiema’u ‘e he faiako totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi ke tokoni ange kiai.

KOE TAUMU’A ‘O E ENGLISH LITERACY PROJECT MO HONO FAKAIKIIKI 

Taumu’a 1: Ke fakalakalaka e taukei/poto’i faiako ‘ae tokotaha faiako.

  • Taumu’a Ngaue 1.1

    Toe lahi ange hono ngaue’aki ‘e he kau faiako ‘o e kalasi 3-8 ‘a e founga faiako ‘oku fakatefito he fiema’u ‘a e fanauako. (student-centered approach)

  • Taumu’a Ngaue 1.2

    Toe lahi ange hono ngaue’aki ‘e he kau faiako ‘o e kalasi 3-8 ‘ae ngaahi naunau ‘oku fakatefito he fiema’u ‘a e fanauako.

  • Taumu’a Ngaue 1.3   

    Toe lahi ange hono ngaue’aki ‘e he kau faiako ‘o e kalasi 3-8 ‘a e Laipeli mo ngaahi naunau faka faka komipiuta mo e tekinolosia.

Koe ha e ngaue ‘e ala fakahoko ‘e he tokotaha ngaue’ofa ke fakakakato e taumu’a ko ‘eni?

  • Malava kene ngaue vaofi moe faiako lea fakapapalangi kena fa’u fakataha e palani fakauike ‘o e ngaue ke fakahoko ‘i lokiako.

  • Malava ‘o fakatata’i (modeling) ‘a e founga hono faiako’i ha fo’i ngaue fo’ou (activity) pe ha founga faiako fo’ou he kalasi, kae vakai/siofi (observe) ‘e he faiako totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi pea ne toki hokohoko atu hono ngaue’aki he kalasi e founga fo’ou koia kapau ‘oku ne fie ngaue’aki .

  • Malava kene faiako’i tokotaha ha fo’i lesoni kae siofi mo vakai’i ‘e he faiko totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi ‘o ako mei ai.

  • Malava ‘o fa’u ha ngaahi naunau (resources) fakafaiako fo’ou pea ‘oange ki he faiako totonu ‘oe lesoni lea fakapapalangi kene ngaue’aki.

  • Malava ‘o tokoni kihe faiako totonu ‘oe lesoni lea fakapapalangi ‘i ha’ane fokotu’utu’u mo fa’u ha ngaahi ngaue (activities) kehekehe pea fakakulupu e kalasi (group station) ‘o ne tataki mo tokoni’i e fanau ako he ngaahi kulupu kehekehe he lolotonga e lele ‘a e kalasi.

  • Malava kene fa’u ha ngaahi sivi (assessments) ke vakai’i ‘aki pe koe ha e tukunga totonu e lea moe lau konga fakapapalangi e fanau ako, pea mo vakai’i ha ngaahi founga kehekehe ke tokoni’i ai ke fakalakalaka e lea, tohi moe laukonga fakapapalangi ‘a e fanau.

  • Malava kene fa’u ha ngaahi talanoa fakapapalangi fo’ou mo ma’ama’a ange ke  tokoni ki he fakalakalaka e laukonga, tohi moe lea ‘ae fanau ako.

  • Malava kene tokanga makehe ke fokotu’u ha laipeli fo’ou ‘ae ako, ‘okapau ‘oku ‘i ai ha feitu’u ‘ata ke fakahoko ai e ngaue koia,  pe ko ‘ene tokanga’i makehe  e laipeli faka kalasi, mone tokoni ke faka’ai’ai ‘a e manako ‘a e fanau ako kihe lautohi, ‘i ha’ane fakalele ha ngaahi kalasi makehe ki he laukonga he laipeli. Pea ‘e toe malava pe foki ke ne feinga’i mai moha ngaahi tohi meiha ngaahi kautaha hange koe lotali ke lava ‘o laukonga lelei ai e fanau.

  • Malava kene ngaue’aki ‘a e naunau fakatekinolosia ke tokoni ke fakalakalaka e laukonga, lea moe tohi ‘a e fanau. Tene malava ‘o ngaue ‘aki ha ngaahi polokalama lea fakapapalangi faka komipiuta kehekehe ke tokoni kihe fanauako, kau ai ‘e siofaiva, polokalama hiva, skype, video moe ngaahi polokalama kehekehe pe.

  • Malava kene fokotu’utu’u mo fakahoko ha ‘a’ahi ha konga ‘o e fanauako kiha ngaahi feitu’u fakahisitolia, pe koha laipeli ‘o ha ‘apiako, kenau toe ako mo ‘ilo ha ngaahi me’a fo’ou ‘e tokoni ki he’enau ako , lea , tohi mo laukonga ‘i he lea fakapapalangi.

  • Malava kene fakahoko ha ako (Training/Workshops) ma’ae kau faiako ‘o e lesoni lea fakapapalangi ‘i ha tafa’aki pe ‘oku nau fiema’u ke lele ai ha’a nau ako.

  • Malava ke ngaue’aki  ‘e he faiako totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi ‘a e tokotaha ngaue’ofa kene siofi (observe/evaluate) ‘ene founga faiako ‘i he kalasi,  pea ‘oange ha’a ne fakakaukau mo ha’ane lau pe koe ha e me’a ne lele lelei he kalasi  (what went well) moha toe me’a ke fakalele’i  (what needs improving)  ‘e he faiako lea fakapapalangi  kihe kalasi hoko.

Taumu’a 2: Ke fakalakalaka e taukei moe ‘ilo ‘ae fanau ako  kalasi 3 – 8 ki he lea moe lautohi fakapapalangi.

  • Taumu’a Ngaue 2.1

    Fakalakalaka e lea moe laukonga fakapapalangi ‘ae fanau ako kalasi 3-8 ‘i he lokiako.

  • Taumu’a Ngaue 2.2

    Fakalakalaka e lea moe laukonga fakapapalangi ‘ae fanau ako kalasi 3-8 ‘i he ‘i he ngaahi feitu’u makehe mei he lokiako.

Koe ha e ngaue ‘e ala fakahoko ‘e he tokotaha ngaue’ofa ke fakakakato e taumu’a ko ‘eni?

    • Malava ke tokoni makehe ki he fanau ‘oku ki’i tuai ange ‘a e fakalakalaka ‘enau lea, tohi moe laukonga ‘i he lea fakapapalangi, (slow learners) ‘i hano to’o mai e ni’ihi ko ‘eni  ‘ehe kau faiako totonu ‘oe lesoni lea fakapapalangi ke  tokanga’i makehe ‘e he tokotaha ngaue’ofa,  ‘one ngaue’aki ‘a e founga faiako kehekehe ke tokoni’i kinautolu:

    • Fa’u mo fakahoko ha ngaahi sivi (assessments) ke tokoni kihe faiako totonu ‘o e lesoni lea fakapapalangi, ke fakapapau’i ‘a e tu’unga totonu ‘oku ‘iai e tu’unga ‘oe laukonga, lea pe tohi ‘ae fanauako pea ne ‘oange ‘a e ola kihe faiako ke fakatefito mei ai ha’ana palani kihe ngaahi lesoni ‘e fakahoko ‘i lokiako.

    • Ngaue’aki ha ngaahi founga makehe hange koe Hiva, ta me’alea,  sio kiha ngaahi fakatata ,va’inga, sio faiva, fanongo kiha CD (multiple modalities) ke tokoni kihe fakalakalaka e lea, tohi moe laukonga fakapapalangi e fanauako.

    • Ngaue’aki e lea fakatonga ke poupou pe kihe lea fakapapalangi ‘a e faiako, ke fakamatala’i lelei kihe fanauako ke toe mahino ange ‘a e ngaahi ngaue ‘oku nau fakahoko ‘i lokiako.

    • Holoki e lahi ‘o e ngaahi ngaue ‘oku fakahoko ‘e he fanau ako ‘oku fiema’u ha tokanga makehe ma’a nautolu (slow learners)  kae  tafataha pe he tafa’aki ‘oku nau vaivai ai pea mo toe mamalie ange hono faiako’i ‘o e fanau ako ko ‘eni.

    • Toe fakalahi ange e taimi ako ‘a e fanauako ko ‘eni ‘o tanaki atu kihe taimi ako ‘i lokiako, hange koe poako, taimi lau konga makehe he laipeli, pea toe ‘a’ahi foki e ngaue’ofa ki he ngaahi ‘api ‘o e fanau ako ko ‘eni ke tokoni’i makehe kinautolu ‘i ‘api.

    • To ha’ane ki’i ngoue vesitapolo pea fakaafe’i e fanau ako kenau tokoni ki he to mo hono tauhi e ki’i ngoue ke hoko ‘eni koe faingamalie ke lea fakapapalangi ai e fanau ako.

Taumu’a 3: Ke toe lahi ange ‘a e kau mai ‘ae kolo/vahenga koia  hono poupou’i ‘a e lea moe laukonga fakapapalangi.
  • Taumu’a Ngaue 3.1

    Ke toe lahi ange ‘a hono poupou’i ke fakalakalaka hake ‘a e lea moe laukonga fakapapalangi ‘a e fanau iiki, to’utupu moe kakai lalahi.

  • Taumu’a Ngaue 3.2

    Tanumaki ke toe fefeka  ange  ‘ae lea moe laukonga fakapapalangi ‘ae kolo/vahenga koia.

Koe ha e ngaue ‘e ala fakahoko ‘e he tokotaha ngaue’ofa ke fakakakato e taumu’a ko ‘eni?

    • Malava ke tokoni kihe ngaahi matu’a he kolo kenau poupou mai kihe ako ‘enau fanau ‘i ha’ane ‘a’ahi kihe ngaahi famili ‘o ‘ene fanau ako kenau talanoa ki he ako ‘enau fanau mo fakahoko ha’a ne polokalama  laukonga moe fanau ‘i honau ngaahi ‘api.

    • Malava kene tataki , fokotu’utu’u mo ngaue fakataha moha ni’ihi kehe ke fakahoko ha ngaahi ‘apitanga fakato’utupu (Youth Camps) .

    • Malava kene fakahoko ha poako makehe moe fanauako he ngaahi kolisi  (High School) pe koe ngaahi ako ma’olunga ange (Universities) ke tokoni he lesoni lea fakapapalangi moha ngaahi lesoni kehe pe.

    • Malava ke tokoni kihe kolo ‘i ha’ane takimu’a  ha ngaahi poloseki kehekehe kihe fakama’a ‘oe kolo mo hono tauhi e ‘atakai ke ma’a.

    • Malava kene fokotu’utu’u moha ni’ihi mei he kolo ha ngaahi kalapu ke tokoni kihe laukonga, lea moe tohi fakapapalangi ‘ae fanau ako moe to’utupu  ‘o hange koha  kalapu laukonga, kalapu hiva fakapapalangi, kalapu talanoa fakatata (Drama Club), kalapu ki hono ako’i e founga taki lelei ma’ae tamaiki fefine (Camp Glow) moe tamaiki tangata (Camp Grow).

    • Malava kene fakahoko ha ngaahi kalasi kuki moe kakai fefine he kolo monau feako’aki ki he founga kuki faka ‘Amelika moe founga kuki faka Tonga.

    • Malava kene fakahoko ha ngaahi ‘a’ahi moe fanau ako ‘o e kolo pe koe to’utupu kiha ngaahi feitu’u fakahisitolia  (Field Trips).

    • Malava kene fakahoko ha kalasi ako ki hono ngaue’aki e komipiuta mo hono ngaue’aki e ‘initaneti ma’ae to’utupu moe kakai lalahi ‘o e kolo.